De geschiedenis van vlooiencircussen

Het verhaal van het vlooiencircus begint niet als entertainment, maar als een demonstratie van buitengewoon vakmanschap. In de 16e en 17e eeuw maakten horlogemakers, goudsmeden en smeden onmogelijk klein metaalwerk en gebruikten levende vlooien om te bewijzen hoe licht en delicaat hun creaties waren.

In 1578 maakte de Londense smid Mark Scaliot “een slot bestaande uit elf onderdelen van ijzer, staal en messing, die samen met een sleutel maar één goudgrein wogen.” Hij maakte ook een gouden ketting van drieenveertig schakels en, nadat hij deze ketting aan het slot en de sleutel had bevestigd, hing hij het geheel om de nek van een vlo, die alles met gemak voorttrok. Het volledige geheel—slot, sleutel, ketting en vlo—woog slechts anderhalf grein.

Rond 1743 presenteerde een horlogemaker genaamd Sobieski Boverick aan de Royal Society een ivoren koets-met-zes compleet met koetsier, passagiers, lakeien en een postiljon—allemaal getrokken door één enkele vlo. De microscopist Henry Baker introduceerde hem op de vergadering van 9 juni 1743.

Robert Hookes baanbrekende Micrographia (1665)—de eerste grote publicatie van de Royal Society—bevatte een beroemde grote uitvouwillustratie van een vlo zoals gezien door een microscoop. Hooke schreef: “De kracht en schoonheid van dit kleine schepsel zou, zelfs als het geen enkele andere relatie tot de mens had, een beschrijving verdienen.” Hij beschreef de vlo als “getooid met een fraai gepolijst harnas van sabel, keurig geleed.”

Het boek werd een sensatie. Dagboekschrijver Samuel Pepys schreef op 21 januari 1665 dat het “het meest ingenieuze boek was dat ik ooit in mijn leven heb gelezen.” Deze popularisering van de microscopische wereld hielp de latere publieke fascinatie voor vlooien en vlooienvoorstellingen aan te wakkeren.

De vroegste vermelding van een vlooiencircus als entertainment—in plaats van een demonstratie van vakmanschap—dateert van rond 1812 en de voorstellingen van Johann Heinrich Deggeller, een goudsmid uit Stuttgart, Duitsland. Zijn vlooien konden “het eerste oorlogsschip van 120 kanonnen” voortslepen, met zwaarden vechten en een tweewielige koets trekken.

Deggeller markeert de overgang van vaklieden die hun miniatuurwerk demonstreren naar een echt genre van populair vermaak op zichzelf.

Geboren in Genua, Italië, was Louis Bertolotto de eerste vlooiencircus-impresario die internationale bekendheid verwierf. Hij vestigde zijn “Buitengewone Tentoonstelling van de Nijvere Vlooien” op Regent Street 209 in Londen in de jaren 1830, met een entreegeld van één shilling.

Zijn acts omvatten vier kaartspelende vlooien, een vlooienorkest dat naar verluidt hoorbaar speelde, een oosterse mogol met een harem, een gemaskerd bal met zespotige dames en heren die dansten op een twaalfkoppig orkest, en als climax een Slag bij Waterloo-tableau met Wellington, Napoleon en Blücher in vol ornaat.

Bertolotto publiceerde meerdere edities van The History of the Flea, with Notes and Observations. Hij trad ook op in New York (1835) en Toronto (1844) voordat hij in 1856 naar Canada emigreerde. Charles Dickens verwees naar zijn “Nijvere Vlooien” in Sketches by Boz (1836).

Vlooiencircussen bereikten hun hoogtepunt in populariteit tijdens het late Victoriaanse en Edwardiaanse tijdperk, bloeiend als onderdeel van de bredere cultuur van stuivermusea, sideshows en curiositeitententoonstellingen.

Een Londense tentoonstelling uit 1869 toonde “vlooien van alle maten, leeftijden en huidskleuren die allerlei miniatuurvoertuigen trokken: vlooien die vierspan reden, vlooien die tandem reden, vlooien die postkoetsdienst deden, vlooien die locomotieven bestuurden; één vlo die stoomsleepdienst deed en een slagschip van wel duizend keer zijn eigen grootte en gewicht voorttrok.”

Tegen het begin van de 20e eeuw waren vlooiencircussen vaste attracties op rondreizende kermissen, badplaatsen zoals Coney Island, muziekhallen en wereldtentoonstellingen. De bredere gouden eeuw van de sideshow duurde van ongeveer 1870 tot 1920.

William Heckler, geboren in Zwitserland en begonnen als circussterkeman, presenteerde zijn vlooiencircus op de Wereldtentoonstelling van St. Louis in 1904 en later op Coney Island. In 1915 publiceerde hij Pulicology, een pamflet over de “wetenschap” van het trainen van vlooien.

Rond 1925 verhuisde Heckler zijn show naar Hubert’s Museum op West 42nd Street 228, Times Square, waar het vlooiencircus een legendarische New Yorkse instelling werd. Na Williams dood in 1935 leidde zijn zoon Leroy “Roy” Heckler het tot zijn pensioen rond 1957.

Opvallende bezoekers waren onder meer Jack Johnson, de voormalige wereldkampioen zwaargewicht boksen, die in 1937 als lokvogel voor de show werkte. Tegen de tijd dat Jon Voight langs de gevel van het gebouw liep in de film Midnight Cowboy (1969), was Hecklers circus—kennelijk het laatste vlooiencircus in de Verenigde Staten—al gesloten.

Vlooiencircussen gebruikten de mensenvlo (Pulex irritans), gekozen vanwege zijn relatief grote formaat. Vlooien werden uitgerust met piepkleine tuigjes van dun goud- of koperdraad dat om het borststuk was gelust. De binddruk moest exact juist zijn—te strak en de vlo kon niet meer slikken en zou sterven.

Vlooien kunnen niet echt “getraind” worden in de conventionele zin. In plaats daarvan observeerden performers individuele vlooien om vast te stellen of ze aanleg hadden voor springen of lopen, en wezen ze vervolgens toe aan verschillende acts. Springende vlooien schopten lichte balletjes; lopende vlooien trokken miniatuurkarren en strijdwagens. “Schermende” vlooien hadden kleine stukjes metaal op hun voorpoten gelijmd—wanneer ze probeerden deze af te schudden, leken ze te zwaardvechten.

Warmte was een belangrijk beheersingsmechanisme. Het aanbrengen van warmte van onderen zorgde ervoor dat alle getuigde vlooien energiek begonnen te bewegen, wat de illusie van dansen of optreden creëerde. Performers voedden hun vlooien doorgaans door ze eenmaal per dag in hun eigen armen te laten bijten.

Vlooien kunnen tot 150 keer hun eigen lichaamslengte springen en objecten trekken die tot 20.000 keer hun eigen lichaamsgewicht wegen. Hun sprong wordt niet alleen door spieren aangedreven, maar door blokken resiline—een rubberachtig, veerachtig eiwit in het borststuk—waarmee ze ongeveer 100 keer meer kracht kunnen uitoefenen dan spieren alleen.

Veel vlooiencircussen, met name die door goochelaars werden gerund, gebruikten helemaal geen echte vlooien. Magneten, verborgen draden, elektromotoren en mechanische trucs bedienden piepkleine trapezes en bewogen miniatuurfiguurtjes. Optische illusies met vergrootglazen vergrootten de mechanismen voor het publiek.

Dit is het type vlooiencircus waarnaar wordt verwezen in Steven Spielbergs Jurassic Park (1993), waarin John Hammond zich herinnert: “Weet je wat de eerste attractie was die ik bouwde toen ik uit Schotland naar het zuiden kwam? Het was een Vlooiencircus, Petticoat Lane. Echt heel wonderlijk. We hadden een klein trapezetje, en een draai… carrousel en een wip. Ze bewogen allemaal, gemotoriseerd natuurlijk, maar de mensen zeiden dat ze de vlooien konden zien.”

Professor Len Tomlin exploiteerde een van de laatste echte vlooiencircussen van het Verenigd Koninkrijk in Belle Vue Zoological Gardens in Manchester tijdens de jaren 1960 en 1970. Zijn acts omvatten getuigde mensenvlooien die strijdwagens raceten, een tuinwals trokken, op een driewieler reden en “schermende vlooien” die krabden aan pinnen gestoken in stukjes kurk.

Len en zijn vrouw Evelyn hadden professionele insectenvangers in dienst om hun vlooienvoorraad op peil te houden. Het circus sloot aan het eind van de jaren 1970 toen verbeterde huishoudelijke hygiëne het te moeilijk maakte om mensenvlooien te vinden.

Verschillende samenvallende factoren leidden tot de neergang van vlooiencircussen na de Tweede Wereldoorlog. De wijdverbreide invoering van stofzuigers, wasmachines, verbeterde sanitaire voorzieningen en synthetische textiel maakten de mensenvlo (Pulex irritans) steeds zeldzamer. Operators die afhankelijk waren van een gestage aanvoer vonden het steeds moeilijker en duurder om performers te vinden.

In 1935 kostte een dozijn vlooien ongeveer 2 pence. In de jaren 1950 kostte een dozijn zes shilling, en tijdens tekorten kon één enkele vlo twee shilling kosten. Ondertussen trokken televisie, bioscoop en pretparken het publiek weg van de intieme curiositeitententoonstellingen die vlooiencircussen meer dan een eeuw in leven hadden gehouden.

Vlooiencircussen hebben een verrassend diep stempel gedrukt op de populaire cultuur. In de literatuur strekt de traditie zich uit van Aristophanes’ De Wolken (ca. 423 v.Chr.), dat een grap bevat over het meten van de afstand van een vlooiensprong, tot John Donnes metafysische gedicht “The Flea” (ca. 1590) en Charles Dickens’ verwijzingen in Sketches by Boz (1836).

In film bedacht Charlie Chaplin al in 1919 een vlooiencircuskomedie-act voor een onuitgebrachte korte film genaamd The Professor, die hij uiteindelijk filmde voor Limelight (1952). Laurel en Hardy lieten een vlooiencircus zien in The Chimp (1932). Pixars A Bug’s Life (1998) bevat “P.T. Flea” (ingesproken door John Ratzenberger), een hebzuchtige vlooien-circusdirecteur wiens naam een parodie is op P.T. Barnum.

De beroemdste moderne verwijzing is John Hammonds monoloog in Jurassic Park (1993), waarin het vlooiencircus dient als metafoor voor ondernemingsillusie versus het verlangen naar authenticiteit.

Een handvol performers houdt de traditie vandaag de dag in leven. Professor Adam Gertsacov toert sinds 1996 met zijn Acme Miniature Flea Circus door de Verenigde Staten en Canada en bracht het vlooiencircus in 2001 terug naar Times Square. Zijn vlooien racen met strijdwagens, lopen over een koord en worden uit een kanon geschoten door een brandende hoepel.

De Colombiaans-geboren kunstenares Maria Fernanda Cardoso besteedde zes jaar aan het ontwikkelen van een vlooiencircus als kunstproject. Haar vlooien liepen over koorden, trokken strijdwagens en dansten tango. Het werk toerde langs het Sydney Opera House, Centre Pompidou en het New Museum in New York voordat het werd verworven door de Tate Gallery in Londen.

Zoöloog Dr. Tim Cockerill recreeerde een werkend vlooiencircus voor de Royal Institution Christmas Lectures van 2010 en heeft vlooien getraind voor BBC-televisie. In München is het vlooiencircus van de familie Mathes sinds 1948 een vast onderdeel van het Oktoberfest—een van ’s werelds laatste echte vlooiencircusacts, met meer dan 75 jaar aan ononderbroken voorstellingen.

In 2026 bracht FleaWinder™ het vlooiencircus naar het digitale tijdperk. Een piepklein geanimeerd circus dat boven je Windows- of macOS-taakbalk leeft, FleaWinder™ wordt volledig aangedreven door je dagelijkse computergebruik—toetsaanslagen, muisbewegingen en klikken bouwen energie op die zeven live acts aandrijft: een koorddanser, trapezekunstenaar, kanonshow, sterke vlo, eenwieler, jonglerende vlo en vuurspuwer.

Waar Victoriaanse showmannen echte vlooien met gouddraad tuigden, tuigt FleaWinder™ jouw invoer met code. Waar Hecklers publiek zich in een afgeschermd hoekje van het souterrain van Hubert’s Museum perste, treedt FleaWinders circus op in een strook van 150 pixels die nooit in de weg zit. De traditie van de kleinste show op aarde gaat door—geen vlooien zijn gekwetst bij de totstandkoming van dit circus.