Historia cyrków pcheł

Historia cyrku pcheł zaczyna się nie jako rozrywka, lecz jako demonstracja niezwykłego kunsztu rzemieślniczego. W XVI i XVII wieku zegarmistrze, złotnicy i kowale tworzyli niesamowicie małe wyroby metalowe i używali żywych pcheł, by udowodnić, jak lekkie i delikatne były ich dzieła.

W 1578 roku londyński kowal Mark Scaliot wykonał „zamek składający się z jedenastu elementów z żelaza, stali i mosiądzu, które razem z kluczem ważyły zaledwie jedno ziarno złota”. Wykonał też złoty łańcuch złożony z czterdziestu trzech ogniw i, przypiąwszy go do zamka i klucza, zawiesił całość na szyi pchły, która ciągnęła to wszystko z łatwością. Cały zestaw — zamek, klucz, łańcuch i pchła — ważył zaledwie półtora ziarna.

Około 1743 roku zegarmistrz Sobieski Boverick zaprezentował Towarzystwu Królewskiemu karosę z kości słoniowej z sześcioma końmi, woznicą, pasażerami, lokajami i pocztylionem — a wszystko ciągnęła jedna pchła. Mikroskopista Henry Baker przedstawił go na posiedzeniu 9 czerwca 1743 roku.

Przełomowe dzieło Roberta Hooke’a Micrographia (1665) — pierwsza ważna publikacja Towarzystwa Królewskiego — zawierało słynną rozkładaną ilustrację pchły widzianej pod mikroskopem. Hooke napisał: „Siła i piękno tego małego stworzenia, nawet gdyby nie miało ono żadnego innego związku z człowiekiem, zasługiwałyby na opis”. Opisał pchłę jako „ozdobioną kunsztownie polerowanym garniturem sobolowej zbroi, starannie złączonej”.

Książka stała się sensacją. Pamiętnikarz Samuel Pepys napisał 21 stycznia 1665 roku, że była to „najgenialniejsza książka, jaką kiedykolwiek w życiu czytałem”. Ta popularyzacja świata mikroskopowego podsyciła późniejszą publiczną fascynację pchłami i występami z ich udziałem.

Najwcześniejsza wzmianka o cyrku pcheł jako rozrywce — a nie ekspozycji rzemieślniczej — pochodzi z około 1812 roku i dotyczy występów Johanna Heinricha Deggellera, złotnika ze Stuttgartu w Niemczech. Jego pchły potrafiły ciągnąć „fregatę pierwszej klasy ze 120 działami”, walczyć mieczami i ciągnąć dwukołowy wóz.

Deggeller wyznacza moment przejścia od rzemieślników demonstrujących swoje miniaturowe dzieła do prawdziwej formy popularnej rozrywki.

Urodzony w Genui we Włoszech, Louis Bertolotto był pierwszym impresario cyrku pcheł, który zyskał międzynarodową sławę. W latach 30. XIX wieku otworzył swoją „Nadzwyczajną Wystawę Praworzędnych Pcheł” pod numerem 209 na Regent Street w Londynie, pobierając jeden szyling za wstęp.

Wśród jego numerów były cztery pchły grające w karty, orkiestra pcheł rzekomo grająca słyszalnie, orientalny możno-władca z haremem, bal kostiumowy z sześcionożnymi damami i dżentlmenami tańczącymi do 12-osobowej orkiestry oraz kulminacyjna Bitwa pod Waterloo z Wellingtonem, Napoleonem i Blücherem w pełnych mundurach.

Bertolotto opublikował kilka wydań książki The History of the Flea, with Notes and Observations. Występował także w Nowym Jorku (1835) i Toronto (1844), po czym wyemigrował do Kanady w 1856 roku. Charles Dickens odwołał się do jego „Praworzędnych Pcheł” w Szkicach Boza (1836).

Cyrki pcheł osiągnęły szczyt popularności w późnej epoce wiktoriańskiej i edwardiańskiej, kwitnąc jako część szerszej kultury muzeów za grosze, sideshowów i wystaw osobliwości.

Na londyńskiej wystawie w 1869 roku prezentowano „pchły wszelkich rozmiarów, wieków i karnacji ciągnące wszelkiego rodzaju miniaturowe pojazdy: pchły powozące czwórką, pchły jadące tandemem, pchły w służbie pocztowej, pchły prowadzące lokomotywy; jedna pchła pełniąca służbę holownika parowego i ciągnąca okręt liniowy tysiąc razy większy i cięższy od niej samej”.

Na początku XX wieku cyrki pcheł były stałym elementem wędrownych karnawałów, nadmorskich kurortów jak Coney Island, music halli i wystaw światowych. Szersza złota era sideshowów trwała mniej więcej od 1870 do 1920 roku.

William Heckler, rodowity Szwajcar, który rozpoczął karierę jako cyrkowy siłacz, prezentował swój cyrk pcheł na Wystawie Światowej w St. Louis w 1904 roku, a później na Coney Island. W 1915 roku opublikował Pulicology, broszurę o „nauce” tresury pcheł.

Około 1925 roku Heckler przeniósł swoje widowisko do Hubert’s Museum przy 228 West 42nd Street na Times Square, gdzie cyrk pcheł stał się legendarnym nowojorskim punktem. Po śmierci Williama w 1935 roku jego syn Leroy „Roy” Heckler prowadził go aż do przejścia na emeryturę około 1957 roku.

Wśród znanych gości był Jack Johnson, były mistrz świata wagi ciężkiej w boksie, który w 1937 roku pracował jako zachęcający widzów pomocnik widowiska. Kiedy Jon Voight przechodził obok fasady budynku w filmie Nocny kowboj (1969), cyrk Hecklera — najwyraźniej ostatni cyrk pcheł w Stanach Zjednoczonych — był już zamknięty.

W cyrkach pcheł używano pchły ludzkiej (Pulex irritans), wybranej ze względu na stosunkowo duży rozmiar. Pchły wyposażano w maleńkie uprzęże z cienkiego złotego lub miedzianego drutu owijanego wokół tułowia. Napięcie musiało być idealne — zbyt mocne i pchła nie mogła już połykać i umierała.

Pcheł nie można naprawdę „wytresować” w tradycyjnym sensie. Zamiast tego występujący obserwowali poszczególne pchły, aby ustalić, czy mają skłonność do skakania czy chodzenia, a następnie przydzielali je do różnych numerów. Skaczące pchły kopały lekkie piłeczki; chodzące pchły ciągnęły miniaturowe wózki i rydwany. „Szermiercze” pchły miały przyklejone do przednich nóg małe kawałki metalu — kiedy próbowały je strząsnąć, wyglądało to jak walka na miecze.

Ciepło było kluczowym mechanizmem kontroli. Zastosowanie ciepła od spodu powodowało, że wszystkie zaprzężone pchły zaczynały się energicznie poruszać, tworząc iluzję tańca lub występu. Występujący zazwyczaj karmili swoje pchły, pozwalając im raz dziennie ugryźć się w ramiona.

Pchły potrafią skakać na odległość do 150-krotności długości własnego ciała i ciągnąć przedmioty o masie do 20 000 razy większej niż ich własna. Ich skoki napędza nie sam mięsień, lecz bloki rezyliny — gumowatego, sprężynowego białka w tułowiu — które pozwalają wytworzyć około 100 razy większą moc niż sam mięsień.

Wiele cyrków pcheł, zwłaszcza prowadzonych przez magików, w ogóle nie używało prawdziwych pcheł. Magnesy, ukryte druty, silniki elektryczne i mechaniczne sztuczki napędzały maleńkie trapezy i poruszały miniaturowymi figurkami. Iluzje optyczne z użyciem szkieł powiększających powiększały mechanizmy dla widzów.

To właśnie ten typ cyrku pcheł pojawia się w filmie Stevena Spielberga Park Jurajski (1993), w którym John Hammond wspomina: „Wiesz, jaka była pierwsza atrakcja, którą zbudowałem, kiedy przyjechałem na południe ze Szkocji? To był Cyrk Pcheł, na Petticoat Lane. Naprawdę wspaniały. Mieliśmy maleńki trapez i wesołe... karuzelę, i huśtawkę. Wszystko się poruszało, oczywiście na silnikach, ale ludzie mówili, że widzą pchły.”

Profesor Len Tomlin prowadził jeden z ostatnich prawdziwych cyrków pcheł w Wielkiej Brytanii w ogrodach zoologicznych Belle Vue w Manchesterze w latach 60. i 70. XX wieku. Wśród jego numerów były zaprzężone pchły ludzkie ścigające się na rydwanach, ciągnące wałek ogrodowy, jadące na trójkołowcu i „szermiercze pchły” grzebiące szpilkami wetknietymi w kawałki korka.

Len i jego żona Evelyn zatrudniali profesjonalnych łowców owadów, aby utrzymać zapas pcheł. Cyrk został zamknięty pod koniec lat 70., gdy poprawa higieny domowej sprawiła, że pchły ludzkie stały się zbyt trudne do pozyskania.

Kilka zbieżnych czynników spowodowało upadek cyrków pcheł po II wojnie światowej. Powszechne wprowadzenie odkurzaczy, pralek, poprawa warunków sanitarnych i syntetyczne tkaniny sprawiły, że pchła ludzka (Pulex irritans) stawała się coraz rzadsza. Operatorzy zależni od stałego zaopatrzenia mieli coraz większe trudności i rosnące koszty pozyskiwania występujących.

W 1935 roku tuzin pcheł kosztował około 2 pensy. W latach 50. tuzin kosztował sześć szylingów, a w okresach niedoboru pojedyncza pchła mogła kosztować dwa szylingi. Tymczasem telewizja, kino i parki rozrywki odciągały publiczność od kameralnych wystaw osobliwości, które przez ponad stulecie utrzymywały cyrki pcheł przy życiu.

Cyrki pcheł pozostawiły zaskakująco głęboki ślad w kulturze popularnej. W literaturze tradycja sięga od komedii Arystofanesa Chmury (ok. 423 p.n.e.), która zawiera żart o mierzeniu długości skoku pchły, przez metafizyczny wiersz Johna Donne’a „Pchła” (ok. lat 90. XVI w.) po odniesienia Charlesa Dickensa w Szkicach Boza (1836).

W filmie Charlie Chaplin wymyślił komediową scenę z cyrkiem pcheł już w 1919 roku do niezrealizowanego krótkometrażowca The Professor, ostatecznie filmując ją w Światłach rampy (1952). Laurel i Hardy zaprezentowali cyrk pcheł w filmie Szympans (1932). W animacji Pixara Życie robaka (1998) pojawia się „P.T. Flea” (głos: John Ratzenberger), chciwy dyrektor cyrku pcheł, którego imię parodiuje P.T. Barnuma.

Najsłynniejszym współczesnym odwołaniem jest monolog Johna Hammonda w Parku Jurajskim (1993), gdzie cyrk pcheł służy jako metafora przedsiębiorczej iluzji kontra pragnienie autentyczności.

Garstka występujących podtrzymuje tradycję do dziś. Profesor Adam Gertsacov jeździ ze swoim Acme Miniature Flea Circus po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie od 1996 roku, przywracając cyrk pcheł na Times Square w 2001 roku. Jego pchły ścigają się na rydwanach, chodzą po linach i są wystrzeliwane z armaty przez płonący obręcz.

Kolumbijska artystka Maria Fernanda Cardoso spędziła sześć lat nad cyrkiem pcheł jako projektem artystycznym. Jej pchły chodziły po linach, ciągnęły rydwany i tańczyły tango. Dzieło było prezentowane w Sydney Opera House, Centre Pompidou i New Museum w Nowym Jorku, zanim zostało nabyte przez Tate Gallery w Londynie.

Zoolog dr Tim Cockerill odtworzył działający cyrk pcheł na Bożonarodzeniowe Wykłady Royal Institution w 2010 roku i tresował pchły dla BBC. W Monachium rodzinny cyrk pcheł Mathesów jest stałym punktem Oktoberfestu od 1948 roku — jeden z ostatnich prawdziwych cyrków pcheł na świecie, z ponad 75 latami nieprzerwanej działalności.

W 2026 roku FleaWinder™ przeniósł cyrk pcheł w epokę cyfrową. Mały animowany cyrk mieszkający nad paskiem zadań Windows lub macOS, FleaWinder™ jest napędzany całkowicie Twoją codzienną pracą przy komputerze — naciśnięcia klawiszy, ruchy myszy i kliknięcia budują energię napędzającą siedem występów na żywo: linoskoczek, trapezista, pokaz armatni, pchła-siłacz, jeźdźiec na monocyklu, żonglująca pchła i połykacz ognia.

Tam, gdzie wiktoriańscy showmani zaprzęgali prawdziwe pchły złotym drutem, FleaWinder™ zaprzęga Twoje dane wejściowe kodem. Tam, gdzie publiczność Hecklera tłoczyła się w odgrodzonym kącie piwnicy Hubert’s Museum, cyrk FleaWindera występuje na 150-pikselowym pasku, który nigdy nie przeszkadza. Tradycja najmniejszego widowiska na świecie trwa — żadna pchła nie ucierpiała podczas tworzenia tego cyrku.